Bằng ngôn ngữ sắc sảo và đượm buồn, Ray Bradbury từng vẽ nên viễn cảnh những năm cuối thế kỷ 21 – một thời đại tưởng như hoàn hảo khi mọi nhu cầu thiết yếu đều có robot thông minh lo liệu, con người chỉ việc cài đặt chương trình và nhấn nút. Đời sống vật chất được đẩy lên mức tối đa, nhưng ngặt nỗi, đời sống tinh thần lại tụt dốc thảm hại.
Đó là một thế giới mà truyền hình thống trị, những thông tin nông cạn được tung hô còn tri thức và ý tưởng bị ruồng rẫy. Nơi ấy, tàng trữ sách là trọng tội, đi bộ dạo phố cũng thành bất thường, và nhiệm vụ của những người lính không phải là dập lửa, mà là châm mồi cho những đám cháy thiêu rụi hoàn toàn các ấn phẩm văn học.
Hồi đọc 451 độ F, người ta hay trách cứ cái thế giới trong truyện tàn nhẫn quá, sao lại đem sách đi thiêu rụi bằng lửa đỏ. Nhưng ngẫm cho kỹ, ngọn lửa ấy suy cho cùng chỉ là cái đoạn kết lộ liễu của một quá trình con người tự nguyện cúi đầu. Chẳng cần ai phải xách bình xăng đến tận nhà; chính sự lười biếng, thói quen chuộng cái nhanh, cái dễ dãi đã tự tay nhóm lên đống lửa ấy từ bên trong tâm thức mỗi người.
Cái hay, cái sắc của câu chuyện nằm ở chỗ đó: sự bóp nghẹt tư tưởng không bắt nguồn từ những mệnh lệnh áp đặt từ trên cao, mà bắt nguồn từ một đám đông thèm khát sự yên ổn rẻ tiền và sợ hãi mọi sự cựa quậy của tư duy.
Nhìn vào cõi mạng nhộn nhịp hôm nay, ngẫm lại thấy nhói lòng vì nó giống một phiên bản tinh vi hơn gấp bội:
1. Sợ cái chậm và cái sâu
Đọc một cuốn sách giống như ngồi bên dòng sông nhìn con nước chảy qua: phải có độ trễ, phải có cái nheo mày suy ngẫm, phải chịu khó va quẹt với con chữ để tự mình vỡ ra điều gì đó. Nhưng thời buổi này, người ta quen ăn đồ dọn sẵn. Những mẩu tin ngắn ngủn, những dòng tít giật gân, những đoạn video lướt qua chớp mắt dâng tặng cho bộ não những đợt khoái cảm rẻ tiền. Cứ nuốt mãi những thứ nhai sẵn ấy, cái khả năng bám trụ vào một trang sách dày bỗng teo tóp lại. Chẳng ai cần cấm đoán sách vở, bởi khi con người đã mất đi kiên nhẫn để nghĩ suy, tự khắc sách vở sẽ hóa thành những vật thừa thãi, đóng bụi trên kệ.
2. Sợ khác biệt và tự giam mình trong chiếc lồng an toàn
Trong câu chuyện của Ray Bradbury, trước khi sách bị đốt, chúng đã bị tự gọt giũa, tự cắt xén đi những góc cạnh gai góc để không làm ai mếch lòng, không chạm vào nỗi đau hay sự định kiến của bất kỳ ai.
Thời nay cũng rứa. Sợ bị chê cười, sợ lọt thỏm giữa đám đông sùng bái một chân lý tạm bợ nào đó, người ta tự bịt miệng mình, tự gọt bỏ những suy nghĩ trái chiều. Ai cũng muốn đứng trong vùng an toàn, hùa theo những tiếng hô hào rôm rả để khỏi thấy mình lạc lõng. Khi người ta tự nguyện khép mình lại, không cho phép những trăn trở, hoài nghi được cựa quậy, thì đó chính là lúc những trang sách trong đầu đã hóa thành tro tàn.
3. Chiếc màn hình nhỏ trong túi áo
Tác giả thuở trước từng tưởng tượng ra những bức tường màn hình khổng lồ giam cầm con người trong thứ ảo ảnh rực rỡ. Hôm nay, bức tường ấy thu gọn lại vừa vặn trong chiếc điện thoại thông minh cầm tay.
Thuật toán ngoài kia khôn ranh lắm, nó biết ta thích gì, ghét gì để dội vào mặt ta bấy nhiêu thứ ấy. Nó củng cố những định kiến sẵn có, cắt đứt mọi lối đi dẫn đến những góc nhìn khác lạ. Người ta tưởng mình đang mở mang tầm mắt ra cả thế giới qua màn hình sáng choang, nhưng thực chất chỉ đang tự nhốt mình trong một căn phòng kín, nơi chỉ có tiếng nói của những kẻ hùa theo sở thích của mình. Tự do được định nghĩa bằng sự thoải mái, nhưng sự thoải mái ấy lại là chiếc gông cùm êm ái nhất.
Đọc lại để rồi giật mình nhìn ra chung quanh. Đốt một cuốn sách bằng diêm quẹt thì dễ, nhưng để giữ cho ngọn lửa của sự hoài nghi lành mạnh, của lòng trắc ẩn và sự sâu sắc không bị tắt lịm giữa thời buổi này mới là điều khó khăn. Đừng để đến lúc tâm hồn trống hoác như một căn nhà cháy dở, mới thấy tiếc những khoảng trời rộng lớn mà ngày xưa con chữ từng mở ra cho mình.
“Hùi chiều trời mưa”, ngồi thu lu một góc, ngó xuống lòng bàn tay thấy trống trơn. Chẳng có vết cháy nào rát bỏng cả. Chỉ có cái màn hình điện thoại vẫn đang hắt lên thứ ánh sáng xanh rờn, lạnh ngắt. Người ta có thể lặng lẽ đánh mất đi cả một bầu trời tri thức mà chẳng hề nghe thấy tiếng nổ lớn nào; mọi thứ cứ thế lịm đi trong tiếng thông báo vui tai, và trong cái gật đầu thỏa lòng dễ dãi của chính mình.
